جایگاه فناوری در توسعه زنجیره تأمین سنگ آهن و فولاد در ایران
کیوان جعفری تهرانی
موسس و مدیرعامل شرکت جامع تجارت (JTC)
صنعت فولاد و سنگ آهن ایران طی دو دهه اخیر به پیشرفتهای قابل توجهی در حوزه فناوری فرآوری و تولید دست یافته است. به ویژه در زمینه فرآوری سنگ آهن مگنتیت، کشور توانسته است تا حد زیادی به خودکفایی برسد. با این حال، چالشهای مهمی همچون پیر شدن معادن بزرگ، کمبود اکتشافات جدید، محدودیت سرمایهگذاری و کمبود نقدینگی، توسعه فناوریهای نوین در فرآوری هماتیت و مگنتیت و بهرهبرداری از ذخایر معدنی تیتانوم مگنت را محدود کرده است. این مقاله به بررسی جایگاه فناوری در توسعه زنجیره تأمین سنگ آهن و فولاد ایران، فرصتها و چالشهای پیشروی کشور میپردازد.
حدود دو دهه پیش، فناوریهای پیشرفته فرآوری سنگ آهن، به ویژه فرآوری خشک مگنتیت و درام سپراتور، در ایران نسبتاً نوظهور بود و نیازمند استفاده از تکنولوژی خارجی بود. بعدها روشهای متعدد تشویه، که برای تبدیل هماتیت به مگنتیت به کار میرفت، وارد کشور شد؛ این فناوریها در آن زمان محدود و عمدتاً با حجم کوچک اجرا میشدند. امروزه، فناوریهای نوین جهانی در فرآوری سنگ آهن به ایران وارد شده و کشور در زمینه فرآوری سنگ آهن مگنتیت به صورت خشک و تر تا حد زیادی خودکفا شده است.
وضعیت اکتشاف و چالشهای معدن
یکی از چالشهای اساسی کشور، پیر شدن معادن بزرگ دولتی و کاهش ذخایر آنها است. طی دو دهه گذشته، اکتشافات گسترده و سرمایهگذاری لازم انجام نشده است. فعالیتهای اکتشافی بسیار پرریسک هستند و معمولاً انتظار میرود دولت و حاکمیت آنها را مدیریت کنند، زیرا بخش خصوصی به تنهایی توان تأمین منابع و پوشش ریسکهای مربوطه را ندارد. تجربه فعالیتهای معدنی بخش خصوصی، از جمله هزینههای اکتشافی که به نتیجه نرسیده، موجب دلسردی سرمایهگذاران شده است.
فناوریهای نوین فرآوری
در سالهای اخیر، فناوریهای جدید تشویه هماتیت، از جمله فناوری SMR/HMPT، که از گاز هیدروژن استفاده میکند، در کشور معرفی شده است. این فناوری امکان فرآوری با بازدهی بالا را فراهم میکند و قابلیت بهرهبرداری از باطلههای معدنی موجود در معادن بزرگ دولتی مانند چادرملو، سنگ آهن مرکزی، گلگهر و سنگان را دارد.
باطلههای دپو شده دهها میلیون تنی، علاوه بر اینکه ذخایر ارزشمندی هستند، از نظر زیستمحیطی نیز اهمیت دارند؛ بهویژه نزدیکی برخی دپوها به مناطق شهری میتواند مشکلات آلودگی را افزایش دهد.
ذخایر هماتیت و تیتانوم مگنت
بهرهبرداری از ذخایر هماتیت کشور هنوز به شکل انبوه انجام نشده است. علاوه بر این، ایران دارای ذخایر قابل توجه تیتانوم مگنت در استانهای سیستان و بلوچستان، کرمان، استان مرکزی و خراسان جنوبی است. این ذخایر با استفاده از فناوریهای جدید قابل فرآوری هستند و میتوانند برای تولید فولاد یا صادرات تیتانیوم به کشورهای متقاضی مورد استفاده قرار گیرند.
چالشهای سرمایه و تجارت بینالمللی
یکی از مهمترین چالشهای توسعه فناوری در زنجیره تأمین سنگ آهن و فولاد ایران، کمبود سرمایه و نقدینگی است. پروژههای فرآوری پیشرفته و استحصال تیتانوم مگنت نیازمند منابع مالی قابل توجهی هستند و بخش خصوصی به تنهایی قادر به تأمین آن نیست.
علاوه بر این، محدودیتهای تحریمی و کاهش علاقمندی سرمایهگذاران خارجی، به ویژه پس از دولت دوازدهم، توسعه فناوریهای نوین را با محدودیت مواجه کرده است.
مسائل مرتبط با صادرات و واردات سنگ آهن از منابع فراسرزمینی نیز پیچیده است. تجربه ایران در افغانستان نشان میدهد که اعمال عوارض سنگین توسط کشورهای همسایه و رقابت کشورهای منطقه، از جمله چین و هند، موجب محدودیت دسترسی به ذخایر معدنی شده است. همچنین واردات از کشورهای دوردست مانند استرالیا و برزیل با مشکلاتی از جمله بعد مسافت و ظرفیت ناوگان حمل و نقل روبهروست.
فناوریهای جدید در تولید فولاد
در بسیاری از کشورهای پیشرفته، فرآیند تولید فولاد به گونهای اصلاح شده است که نیاز به تولید فولاد میانی مانند بیلت و اسلب حذف شده و محصول نهایی مستقیم ریختهگری میشود. این اقدام موجب کاهش اتلاف انرژی و هزینههای حمل و نقل میشود.
در ایران نیز، تنها چند پروژه محدود طی دوره برجام این فناوری را به کار گرفتهاند و توسعه گسترده آن هنوز نیازمند سرمایه و فناوری خارجی است.
نتیجهگیری
ایران در زمینه فرآوری سنگ آهن مگنتیت تا حد زیادی خودکفا است، اما برای بهرهبرداری کامل از ذخایر هماتیت و تیتانوم مگنت و توسعه فناوریهای نوین فولاد، نیازمند سرمایهگذاری، فناوری و تسهیل صادرات و واردات مواد معدنی است.
تمرکز بر اکتشاف، جذب سرمایه داخلی و خارجی و بهرهگیری از فناوریهای پیشرفته، مسیر توسعه زنجیره تأمین سنگ آهن و فولاد کشور را تسریع خواهد کرد.